Prawie wszystkie kamienie, które ludzie biorą za meteoryty, to ziemskie skały, żużel albo zardzewiałe żelazo. Kilka prostych testów w domu odsieje większość pomyłek, ale pewność daje tylko badanie w laboratorium. W Polsce znalezisko oceni muzeum geologiczne albo uczelnia.
Cechy, które warto sprawdzić
- Ciężar. Większość meteorytów jest wyraźnie cięższa niż zwykły kamień tej samej wielkości, bo zawiera żelazo z niklem. Meteoryty żelazne są bardzo ciężkie.
- Magnes. Większość meteorytów przyciąga magnes, bo ma w sobie metal. Wyjątkiem są niektóre rzadkie achondryty, na przykład księżycowe. Magnetyt, częsty ziemski minerał, też przyciąga magnes, więc ten test tylko odsiewa, a niczego nie potwierdza.
- Skorupa obtopieniowa. Podczas lotu przez atmosferę powierzchnia topi się i zastyga w cienką skorupę. U świeżego spadku jest czarna i matowa, z czasem rdzewieje i brązowieje. Pod skorupą, na odłamanym rogu, widać jaśniejsze wnętrze.
- Regmaglipty. Płytkie wgłębienia, jakby ktoś wcisnął kciuki w glinę. Nie są to pory ani bąble.
- Wnętrze. Meteoryt jest zwarty, bez pęcherzy i bez warstw. Na przeszlifowanym rogu chondrytu widać błyszczące ziarenka metalu i często małe, okrągłe chondry.
Test rysy
Potrzyj kamień o niepolerowaną stronę płytki ceramicznej, na przykład spód kafelka. Większość meteorytów zostawia rysę słabą, szarą albo brązowawą. Czarna rysa wskazuje na magnetyt, a czerwonobrązowa na hematyt. Oba to ziemskie minerały i najczęstsze „meteoryty”, które przynoszą znalazcy. Możesz też delikatnie spiłować mały róg. Prawdziwy metal w meteorycie błyszczy jak chrom, a nie tylko lekko połyskuje.
Najczęstsze pomyłki
| Znalezisko | Jak je odróżnić |
|---|---|
| Żużel hutniczy | Pełen pęcherzy, szklisty w środku, często z rdzawymi zaciekami. Meteoryt nie ma pęcherzy. |
| Magnetyt | Przyciąga magnes, ale daje czarną rysę i nie ma skorupy obtopieniowej. |
| Hematyt | Czerwonobrązowa rysa, często w formie konkrecji. |
| Bazalt i inne skały wulkaniczne | Często porowate, z bąblami. W Polsce zwykle jako głazy narzutowe albo tłuczeń. |
| Konkrecje i krzemienie z czarną patyną | Lekkie, nie reagują na magnes, wewnątrz jednolite. |
| Zardzewiałe żelazo | Kule z młynów, odłamki pocisków, części maszyn. Nie mają niklu, co wykazuje badanie. |
Dobry przykład pomyłki to „meteoryt Kłodawa”. Obiekt wydobyty w 1986 roku z wiercenia na głębokości 243 m przez lata uchodził za meteoryt żelazny. Badania z 2007 roku wykazały, że to stal, prawdopodobnie fragment urwanego świdra. Skreślono go z katalogów meteorytów.
Meteoryt żelazny i kamienny
Meteoryty kamienne, głównie chondryty, to większość spadków. Z zewnątrz wyglądają jak ciemny kamień z cienką skorupą, a w środku są szare, z drobinkami metalu. Meteoryty żelazne są rzadsze w spadkach, ale częściej znajdowane, bo dłużej opierają się wietrzeniu i reagują na wykrywacz. Po przecięciu i wytrawieniu kwasem wiele z nich pokazuje figury Widmanstättena, czyli wzór skrzyżowanych pasków. Wzór powstaje tylko wtedy, gdy metal stygnie bardzo powoli, przez miliony lat, we wnętrzu planetoidy. Brak tego wzoru nie wyklucza meteorytu, bo niektóre grupy go nie mają. Meteoryty żelazno-kamienne, jak polski Łowicz, są najrzadsze.
Bezpieczeństwo przy znalezisku
Jeśli szukasz z wykrywaczem, możesz trafić na niewybuchy z czasów wojen. Nie podnoś metalowych przedmiotów o regularnym kształcie, oznacz miejsce i zadzwoń na policję. To samo dotyczy przedmiotów, które mogą być zabytkami archeologicznymi: prawo nakazuje zostawić je na miejscu, zabezpieczyć i zawiadomić wojewódzkiego konserwatora zabytków.
Gdzie zbadać znalezisko w Polsce
- Zrób dobre zdjęcia. Całość z kilku stron, powierzchnię z bliska i, jeśli jest odłamany róg, wnętrze. Dołóż do kadru linijkę i podaj masę.
- Zapisz miejsce i datę. Współrzędne z telefonu, zdjęcie miejsca i informacja, czy kamień leżał na powierzchni, czy w ziemi. Bez tego nawet prawdziwy meteoryt traci wartość naukową.
- Napisz do muzeum albo uczelni. Meteorytami zajmują się między innymi Muzeum Ziemi Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Muzeum Ziemi PAN w Warszawie, Uniwersytet Śląski, który klasyfikował meteoryty Sołtmany i Drelów, oraz Polskie Towarzystwo Meteorytowe. Zacznij od maila ze zdjęciami.
- Nie tnij i nie czyść kamienia. Nie myj go wodą i nie szlifuj na siłę, bo niszczysz skorupę i przyspieszasz rdzewienie. Trzymaj go w suchym pudełku.
Oficjalna nazwa meteorytu pochodzi od Meteoritical Society i jest publikowana w bazie Meteoritical Bulletin. Do klasyfikacji trzeba przekazać próbkę do stałej kolekcji naukowej, zwykle około 20 g albo 20 procent masy małego okazu. Badanie prowadzi uczelnia albo instytut, który potem zgłasza meteoryt do komitetu nazewnictwa Meteoritical Society.
Gdzie w Polsce spadały meteoryty, opisujemy w poradniku meteoryty w Polsce, a zasady poszukiwań w tekście czy można szukać i sprzedawać meteoryty.
Źródła
- Meteorite.com: Meteorite identification
- Meteoritical Bulletin Database
- Meteoryt Kłodawa, Wikipedia
- Sołtmany (meteoryt), Wikipedia
- Drelów (meteoryt), Wikipedia
- Ustawa o ochronie zabytków, tekst jednolity, art. 33
Nie przegap następnego okna
Najlepsze okna trwają kilka godzin: po sztormie, po deszczu, w bezchmurną noc z aktywnym Słońcem. Zapisz się, a damy znać mailem, gdy indeks w Twoich miejscach przekroczy 60.