Meteoryty w Polsce: gdzie spadły i gdzie się ich szuka

Polska ma kilka słynnych meteorytów i coraz więcej nowych spadków, bo sieci kamer bolidowych wyznaczają miejsca upadku z dokładnością do kilkuset metrów. Najważniejsze stanowisko, Morasko w Poznaniu, jest rezerwatem przyrody, w którym bez zezwolenia nie wolno ani szukać, ani kopać.

Morasko: żelazny deszcz sprzed 5 tysięcy lat

Morasko to meteoryt żelazny z grupy IAB, który rozpadł się w atmosferze kilka tysięcy lat temu. Według datowań spadł między 4100 a 2700 rokiem p.n.e., inne dane mówią o 5000–5400 latach. Pierwszy okaz, 77,5 kg, wykopano 12 listopada 1914 roku przy budowie okopów. Uderzenia zostawiły na północnym skraju Poznania kilka kraterów, z których największy ma około 90–100 m średnicy.

Dla ochrony kraterów 24 maja 1976 roku utworzono rezerwat przyrody „Meteoryt Morasko” o powierzchni około 54 ha, z otuliną ponad 100 ha. Opiekuje się nim Nadleśnictwo Łopuchówko. W rezerwacie obowiązują zakazy z ustawy o ochronie przyrody: nie wolno schodzić ze szlaków, niszczyć gleby, prowadzić prac ziemnych ani pozyskiwać skał i minerałów. Największe okazy znalezione na terenie rezerwatu, 164 kg w 2006 roku i 261 kg w 2012 roku, wydobyły zespoły pracujące z Instytutem Geologii UAM. Okaz 261 kg leży dziś w Muzeum Ziemi UAM w Poznaniu.

W okolicach rezerwatu szukano wiele razy. Największy znany fragment Moraska, „Kruszynka” o masie około 272 kg, znaleziono w 2017 roku poza rezerwatem. Trafił do kolekcji prywatnej. Poza rezerwatem leżą lasy państwowe, pola i działki, więc każde poszukiwanie wymaga zgody właściciela gruntu, a kopanie w lesie zgody nadleśnictwa.

Pułtusk 1868: tysiące kamieni na polach

30 stycznia 1868 roku na północny wschód od Pułtuska spadł deszcz kamiennych meteorytów. To chondryt zwyczajny typu H5. Według danych zebranych w Wikipedii fragmenty rozsypały się na obszarze około 127 km², zebrano ich dziesiątki tysięcy, przeważnie po kilka gramów, a największy ważył około 9 kg. Okazy Pułtuska są dziś w muzeach na całym świecie i często trafiają na rynek kolekcjonerski. Pole spadku było przeszukiwane wielokrotnie, a ziemia jest tam w większości prywatna.

Łowicz 1935: rzadki mezosyderyt

W nocy z 11 na 12 marca 1935 roku na południe od Łowicza spadł deszcz meteorytów żelazno-kamiennych typu mezosyderyt. To rzadka grupa, mieszanina metalu i skał krzemianowych. Łącznie zebrano około 59 kg, a największy okaz, prawie 10 kg, znaleziono koło wsi Krępa. Fragmenty są w zbiorach Muzeum Ziemi PAN i w kolekcjach uniwersyteckich.

Nowe spadki: od Sołtman do Zadzimia

Sołtmany, 30 kwietnia 2011. Chondryt L6 o masie około 1 kg przebił dach budynku gospodarczego w gospodarstwie agroturystycznym na Mazurach.
Antonin, 15 lipca 2021. Kamery czeskiej części Europejskiej Sieci Bolidowej nagrały dzienny bolid. Na podstawie trajektorii poszukiwacze znaleźli 3 sierpnia na polu koło Antonina w Wielkopolsce okaz 350 g, chondryt L5.
Drelów, 18 lutego 2025. Bolid nad Lubelszczyzną nagrało 10 kamer polskiej sieci Skytinel. W ciągu kilku tygodni znaleziono około 60 okazów chondrytu L6 o łącznej masie około 3,9 kg.
Zadzim, 17 kwietnia 2026. Bolid nad województwem łódzkim zarejestrowały 24 stacje. Pięć dni później znaleziono jeden okaz meteorytu żelaznego, 2896 g. To pierwszy obserwowany spadek meteorytu żelaznego w Polsce.

Polska Sieć Bolidowa i inne sieci kamer

Polska Sieć Bolidowa (PFN) działa od 2004 roku. Prowadzi ją Pracownia Komet i Meteorów razem z Centrum Astronomicznym im. Mikołaja Kopernika PAN. Pod koniec 2016 roku miała ponad 30 stacji z ponad 70 kamerami. Kamery rejestrują meteory nad Polską, a z obserwacji z kilku stacji wylicza się trajektorię, orbitę i możliwe miejsce spadku. Nie każdy wyliczony spadek kończy się znaleziskiem. Przy bolidzie nad Warmią 12 września 2016 roku obszar spadku wypadł w jeziorze Kławój i na podmokłym terenie koło Reszla, i mimo poszukiwań meteorytu nie znaleziono. Obok PFN działa sieć Skytinel, która wyliczała pola spadku Drelowa i Zadzimia.

Gdzie ludzie szukają

Świeże pola spadku. Najwięcej znalezisk w Polsce pochodzi z obszarów wyliczonych przez sieci bolidowe w ciągu dni po spadku. Pierwsze dni są najważniejsze, zanim deszcz i orka przykryją kamienie.
Zaorane pola wiosną i jesienią. Ciemny kamień z czarną skorupą łatwiej zauważyć na gołej ziemi. Pamiętaj, że pole ma właściciela.
Okolice Moraska, poza rezerwatem. Z wykrywaczem metali i za zgodą właściciela terenu. Kopanie w lasach państwowych wymaga zgody nadleśnictwa.

Zanim wyjdziesz w teren, przeczytaj poradnik o tym, czy można szukać i sprzedawać meteoryty, i dowiedz się, jak rozpoznać meteoryt. Jeśli widziałeś jasny bolid, zgłoś obserwację do Pracowni Komet i Meteorów albo przez formularz na stronie IMO. Kilka relacji świadków pomaga wyliczyć trajektorię.

Źródła

Nie przegap następnego okna

Najlepsze okna trwają kilka godzin: po sztormie, po deszczu, w bezchmurną noc z aktywnym Słońcem. Zapisz się, a damy znać mailem, gdy indeks w Twoich miejscach przekroczy 60.